نصب چربی گیر در رستوران ها، هتل ها، آشپزخانه های صنعتی و سایر مراکز تولیدکننده فاضلاب چرب، باید با توجه به مقررات تأسیسات بهداشتی ساختمان، ضوابط دفع فاضلاب و الزامات مراجع ذی صلاح بررسی شود.
مهم ترین مراجع مرتبط با این موضوع عبارت اند از مبحث 16 مقررات ملی ساختمان، استانداردهای خروجی فاضلاب سازمان حفاظت محیط زیست و ضوابط بهداشتی مراکز تهیه و توزیع غذا. در بررسی این مقررات باید میان الزام قانونی، استاندارد فنی و توصیه مهندسی تفاوت قائل شد؛ زیرا همه توصیه های طراحی، الزام قانونی سراسری محسوب نمی شوند.
مبحث 16 مقررات ملی ساختمان و الزام استفاده از چربی گیر
مبحث 16 مقررات ملی ساختمان با عنوان «تأسیسات بهداشتی»، یکی از مراجع اصلی طراحی و اجرای سیستم جمع آوری و دفع فاضلاب ساختمان است. این مبحث ضوابط مربوط به لوله کشی فاضلاب بهداشتی، ایمنی و بهداشت عمومی و نحوه اجرای تأسیسات را مشخص می کند.
ممنوعیت ورود چربی به شبکه فاضلاب
بند 16-3-3-4 مبحث 16، ورود مواد نفتی و چربی به لوله کشی فاضلاب بهداشتی ساختمان و شبکه فاضلاب شهری را در شرایط مقرر ممنوع می کند. این موضوع از نظر فنی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تجمع چربی در دیواره لوله ها می تواند باعث کاهش سطح عبور جریان، گرفتگی شبکه و افزایش هزینه های نگهداری شود.
برای تعیین الزام صریح نصب چربی گیر در یک پروژه مشخص، باید متن کامل بندهای مرتبط، ویرایش قابل اعمال مبحث 16 و ضوابط مرجع صدور پروانه یا تأیید نقشه های تأسیسات بررسی شود. ممنوعیت ورود چربی به شبکه به تنهایی به معنای تعیین ظرفیت یا ابعاد یکسان برای تمام چربی گیرها نیست.
در ساختمان های دارای آشپزخانه تجاری یا عمومی، از جمله رستوران ها و هتل ها، طراحی سیستم دفع فاضلاب باید متناسب با نوع فعالیت انجام شود. ضرورت نصب چربی گیر در ساختمان های مسکونی نیز باید بر اساس مقررات قابل اعمال و شرایط پروژه تعیین شود.
استانداردهای خروجی فاضلاب سازمان حفاظت محیط زیست
یکی از مراجع مهم در تعیین کیفیت قابل قبول پساب، استانداردهای خروجی فاضلاب موضوع ابلاغیه شماره 1527-32 مورخ 1373/05/30 سازمان حفاظت محیط زیست است. این استانداردها حدود مجاز برخی آلاینده ها را با توجه به مسیر تخلیه فاضلاب مشخص می کنند. برای بررسی جایگاه قانونی این استانداردها می توان به متن مقررات مرتبط با استانداردهای خروجی فاضلاب مراجعه کرد.
حد مجاز چربی و روغن در پساب خروجی
در جدول های منتشرشده از استانداردهای خروجی فاضلاب، حد مجاز چربی و روغن در برخی مسیرهای تخلیه، از جمله آب های سطحی، چاه جاذب و مصارف کشاورزی و آبیاری، برابر با 10 میلی گرم بر لیتر گزارش شده است. با این حال، پیش از استناد قطعی به این مقدار در طراحی یا اخذ تأییدیه، باید نسخه رسمی و آخرین اصلاحات استاندارد و شرایط اختصاصی مجوز تخلیه بررسی شود.
حدود مجاز تخلیه به شبکه فاضلاب شهری نیز باید بر اساس ضوابط شرکت آب و فاضلاب مربوط به همان پروژه تعیین شود. بنابراین، نمی توان یک عدد را بدون بررسی مرجع قانونی و مسیر دفع، برای تمام انواع تخلیه فاضلاب تعمیم داد.
آیا چربی گیر به تنهایی استاندارد پساب را تأمین می کند؟
خیر، لزوماً چنین نیست. چربی گیر متعارف عمدتاً برای جداسازی ثقلی چربی های آزاد و مواد قابل ته نشینی طراحی می شود. این تجهیز معمولاً برای حذف کامل چربی های امولسیونی، مواد شوینده، ترکیبات محلول و سایر آلاینده های فاضلاب صنعتی کافی نیست.
در واحدهایی که رعایت حدود مجاز تخلیه الزامی است، عملکرد چربی گیر باید در کنار سایر مشخصات فاضلاب ارزیابی شود. بسته به نوع فعالیت و کیفیت پساب، ممکن است استفاده از مراحل تکمیلی پیش تصفیه یا تصفیه فاضلاب نیز ضرورت داشته باشد.
الزامات بهداشت محیط در مراکز تهیه و تولید غذا
در رستوران ها، کافه تریاها، نانوایی ها، هتل ها، بیمارستان ها و آشپزخانه های صنعتی، مدیریت بهداشتی فاضلاب اهمیت ویژه ای دارد. نوع فعالیت، حجم تولید فاضلاب و میزان چربی ورودی از عوامل تعیین کننده در طراحی سیستم دفع فاضلاب هستند.
برای بررسی چارچوب قانونی بهداشت این مراکز، می توان به ماده 13 قانون مواد خوردنی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی و دستورالعمل اجرایی بهداشتی مراکز طبخ و توزیع مواد غذایی مراجعه کرد. دستورالعمل دوم مربوط به یک چارچوب اجرایی منطقه ای است و نباید بدون بررسی دامنه اعتبار آن، به عنوان مقرره سراسری برای تمام مراکز معرفی شود.
ضرورت نصب چربی گیر و مشخصات مورد نیاز آن باید با توجه به ضوابط بهداشتی قابل اعمال، شرایط ساختمان و نظر مرجع ذی صلاح بررسی شود. در بعضی پروژه ها، الزامات شرکت آب و فاضلاب یا مرجع بهداشت محیط می تواند استفاده از چربی گیر را ضروری کند.
جداسازی فاضلاب سرویس های بهداشتی از فاضلاب چرب
فاضلاب سرویس های بهداشتی نباید به عنوان جریان ورودی چربی گیر آشپزخانه در نظر گرفته شود. چربی گیر برای مدیریت فاضلاب حاصل از شست وشوی ظروف، تجهیزات و سطوح مرتبط با تهیه غذا طراحی می شود، نه برای تصفیه فاضلاب انسانی.
اختلاط این دو جریان، علاوه بر افزایش بار هیدرولیکی، می تواند عملکرد تجهیز را مختل کند و مدیریت بهداشتی سیستم را دشوارتر سازد. مسیر لوله کشی باید بر اساس نقشه تأسیسات و ضوابط قابل اعمال طراحی شود.
کنترل دمای فاضلاب ورودی
دمای فاضلاب بر رفتار چربی و راندمان جداسازی آن اثر می گذارد. ورود آب بسیار داغ می تواند باعث ذوب و انتقال چربی از مخزن به شبکه پایین دست شود؛ چربی نیز ممکن است پس از سرد شدن در لوله ها تجمع پیدا کند.
به همین دلیل، کنترل شرایط دمایی فاضلاب و جلوگیری از ورود جریان های نامتناسب با طراحی چربی گیر اهمیت دارد. افزودن آب سرد صرفاً برای پایین آوردن دمای فاضلاب، بدون طراحی و محاسبه هیدرولیکی مناسب، راهکار قابل اتکایی نیست. ممنوعیت قانونی مطلق این اقدام نیز باید به دستورالعمل رسمی مشخصی مستند شود.
ظرفیت چربی گیر و محل نصب
ظرفیت چربی گیر باید متناسب با دبی فاضلاب، بار چربی، ساعات اوج فعالیت و فاصله زمانی مورد نظر برای تخلیه و نظافت تعیین شود.
در برخی منابع فنی، ظرفیت 400 گالن آمریکا، معادل حدود 1514 لیتر، به عنوان ظرفیت پیشنهادی برای بعضی کاربردها مطرح شده است. این عدد را نباید بدون شناسایی مرجع صادرکننده و دامنه کاربرد، حداقل ظرفیت قانونی و اجباری برای تمام رستوران ها و آشپزخانه های صنعتی ایران معرفی کرد.
محل نصب نیز باید به گونه ای انتخاب شود که دسترسی برای بازرسی، تخلیه و شست وشو فراهم باشد. نصب خارج از فضای فرآوری غذا، در صورت سازگاری با شرایط پروژه، می تواند به بهداشت محیط و سهولت سرویس کمک کند.
نظارت شرکت آب و فاضلاب و الزامات محلی
رعایت ضوابط تخلیه فاضلاب، بسته به نوع فعالیت و مسیر دفع، ممکن است تحت نظارت شرکت آب و فاضلاب، سازمان حفاظت محیط زیست یا سایر مراجع ذی صلاح قرار گیرد.
در پروژه های متصل به شبکه عمومی فاضلاب، باید شرایط پذیرش فاضلاب، محدودیت های تخلیه و ضرورت نصب تجهیزات پیش تصفیه از شرکت آب و فاضلاب منطقه استعلام شود. در واحدهای صنعتی و خدماتی مشمول مقررات زیست محیطی نیز الزامات مربوط به کیفیت پساب و مجوزهای تخلیه باید بررسی شود.
ضوابط محلی یا شرایط اختصاصی یک مجوز ممکن است محدودیت هایی فراتر از معیارهای عمومی ایجاد کنند. بنابراین، پیش از نهایی کردن طراحی و شروع بهره برداری، بررسی شرایط انشعاب، نقشه تأسیسات و الزامات مرجع صادرکننده مجوز ضروری است.
الزامات فنی ساخت و نصب چربی گیر
صرف رعایت ضوابط مربوط به تخلیه فاضلاب، کیفیت ساخت و نصب چربی گیر را تضمین نمی کند. تجهیز باید از نظر سازه ای، هیدرولیکی و بهره برداری متناسب با شرایط محل طراحی شود.
- انتخاب جنس بدنه متناسب با شرایط شیمیایی، حرارتی و محیطی فاضلاب؛
- طراحی ظرفیت مفید بر اساس دبی و بار چربی؛
- پیش بینی مسیر ورودی و خروجی مناسب و جلوگیری از جریان میان بر؛
- تأمین دسترسی کافی برای بازرسی و تخلیه چربی و لجن؛
- کنترل آب بندی بدنه، اتصالات و محل عبور لوله ها؛
- بررسی فشار خاک، بارهای سطحی و احتمال شناوری در مدل های دفنی؛
- تدوین برنامه بهره برداری و نگهداری متناسب با شدت فعالیت.
در چربی گیر پلی اتیلن، مقاومت بدنه و اتصالات باید با توجه به روش ساخت و شرایط نصب ارزیابی شود. در مدل فایبرگلاس، کیفیت لایه چینی، رزین و ساختار سازه اهمیت دارد. در چربی گیر بتنی نیز کیفیت بتن، جزئیات آرماتورگذاری و آب بندی درزها از عوامل اصلی دوام تجهیز هستند.
استاندارد مورد استناد برای هر جنس باید متناسب با دامنه کاربرد آن انتخاب شود. نباید بدون مستند معتبر، یک استاندارد خارجی یا استاندارد مربوط به مخازن را به عنوان الزام قانونی مشترک برای تمام انواع چربی گیر معرفی کرد.
بازرسی، تخلیه و نگهداری چربی گیر
چربی گیر برای حفظ عملکرد خود به بازرسی و تخلیه منظم نیاز دارد. تجمع بیش از حد چربی و لجن، حجم مفید مخزن را کاهش می دهد و احتمال عبور چربی به شبکه پایین دست را افزایش می دهد.
برنامه نگهداری باید بر اساس میزان تولید چربی و شرایط واقعی بهره برداری تنظیم شود و شامل بازرسی سطح چربی، تخلیه رسوبات، نظافت اجزای داخلی و کنترل نشتی باشد. در پروژه هایی که کیفیت پساب باید مستند شود، نمونه برداری و آزمایش دوره ای نیز می تواند ضروری باشد.
فاصله زمانی تخلیه را نمی توان برای همه چربی گیرها یکسان تعیین کرد. این فاصله به حجم مفید، بار چربی، دبی فاضلاب و شرایط بهره برداری بستگی دارد. همچنین، چربی و لجن جمع آوری شده باید مطابق ضوابط بهداشتی و مقررات مربوط مدیریت و دفع شوند.